Strona główna OIL

   


 
Wojskowa służba sanitarna w godzinie "W"

Motto:
...Proście wy Boga o takie mogiły,
Które łez nie chcą, ni skarg, ni żałości,
Lecz dają sercom moc czynu, zdrój siły
Na dzień przyszłości...
Maria Konopnicka








Powstanie warszawskie stanowi jeden z najbardziej krwawych i heroicznych rozdziałów naszej historii. Przez 64 dni i noce toczyła się jedna z najtrudniejszych operacji wojskowych w latach 1939-1944. Uzyskała ona poparcie społeczeństwa polskiego, a przede wszystkim mieszkańców stolicy. Bowiem Polacy nigdy nie pogodzili się z utratą niepodległości i niewolą. Przejawem tego stanowiska była walka narodu polskiego od pierwszego do ostatniego dnia wojny na lądzie, morzu i w powietrzu. Temu celowi służyła działalność państwa podziemnego.
W lipcu 1944 r. oddziały Armii Czerwonej weszły na przedpola Warszawy. Armia Krajowa w ramach operacji "Burza" wzmogła działania zaczepne na tyłach cofającej się armii niemieckiej. 21 lipca dowództwo Armii Krajowej podjęło decyzję opanowania Warszawy przed wkroczeniem do niej oddziałów Armii Czerwonej. Stalin nie zamierzał jednak uznać prawa Polaków do samostanowienia o swoim losie. Przyzwolił więc Niemcom. aby to oni rozprawili się z Armią Krajową oraz Delegaturą Rządu na Kraj.
Z kolei dla Niemców Warszawa była ważnym punktem oporu, ogromnym węzłem komunikacyjnym. Tu zbiegały się linie zaopatrzenia frontu wschodniego. Oddziały armii niemieckiej liczące w Warszawie 20 tysięcy żołnierzy składały się z doborowych dywizji "Totenkopf", "Wiking", "Herrnann Goring".
Siły Armii Krajowej liczyły łącznie 50 tysięcy żołnierzy posiadających 2410 karabinów, 130 rkm-ów, 39 ckm-ów, 21 karabinów przeciwpancernych, 608 pistoletów maszynowych. 1 sierpnia 1944 r. w godzinie "W" do walki stanęło tylko 23 tysiące żołnierzy AK, spośród których zaledwie 10 proc. było uzbrojonych. Niemcy, przewidując możliwość działań zbrojnych ze strony Polaków, skutecznie obronili swoje punkty strategiczne jak: koszary, urząd gestapo, Cytadelę Warszawską, dworce, lotniska, dzielnicę policyjną. Do powstania zbrojnego przystąpiły również oddziały bojowe reprezentujące różne siły polityczne, m.in. Gwardia i Armia Ludowa, Polska Armia Ludowa, Narodowe Siły Zbrojne, Korpus Bezpieczeństwa, Związek Syndykalistów Polskich, Konfederacja Narodu. Bataliony Chłopskie i inne.
1 sierpnia 1944 r. o godz. 17.00 oddziały Okręgu Warszawskiego AK wystąpiły zbrojnie we wszystkich dzielnicach Warszawy. Dowódcą powstania został komendant Warszawskiego Okręgu AK płk Antoni Chruściel ps. Monter. Okres ofensywnych działań powstańczych trwał do 4 sierpnia, kiedy to powstańcom udało się opanować Stare Miasto i Śródmieście, Pocztę Główną i Elektrownię.
Od 4 sierpnia Niemcy rzucili na pomoc swoim oddziałom specjalny korpus interwencyjny w sile 26 000 żołnierzy wyposażony w lotnictwo, broń przeciwpancerną, ciężkie moździerze 380 mm oraz 610 mm. Niedobór uzbrojenia strony polskiej przewidzianego na 3-4 dni trwania powstania wykluczył dalsze działania zaczepne i wymusił przejście do obrony.
Od 5 sierpnia Niemcy przeszli do działań ofensywnych i taktykę tę stosowali aż do zdławienia powstania.
Do walki o życie rannych i chorych żołnierzy oraz ludności cywilnej stanęło ponad 5 tysięcy osób personelu sanitarnego (lekarze, pielęgniarki, sanitariuszki, farmaceuci). Konspiracyjna działalność wojskowej służby zdrowia od samego początku okupacji hitlerowskiej biegła dwoma nurtami: legalnym - pozornie podporządkowanym dyrektywom niemieckich władz okupacyjnych - oraz podziemnym, działającym w ścisłej konspiracji, organizowanym z myślą o powstaniu.
W roku 1940 opracowano strukturę organizacyjną wojskowej służby zdrowia przyszłego powstania zbrojnego. Na jej czele stanął szef sanitarny Komendy Głównej AK. Jemu z kolei podporządkowani zostali naczelni lekarze okręgów AK oraz sanitariat oddziałów dywersji tzw. Kedywu.
Pierwszym szefem sanitarnym Komendy Głównej ZWZ AK był w latach 1940-1942 lekarz wojskowy płk dr med. Kazimierz Baranowski, a w latach 1942-1944 płk dr med. Leon Strehl "Feliks" pełniący w czasie kampanii wrześniowej funkcję szefa sanitarnego Armii "Warszawa".
Naczelnym lekarzem Okręgu AK Warszawa został płk dr med. Czesław Jaworski "Sas", a po jego aresztowaniu stanowisko to powierzono ppłk. dr. med. Henrykowi Lenkowi "Bakcyl". Okręg Warszawski podzielony został na 7 obwodów. Na czele sanitariatu każdego obwodu stali lekarze naczelni:
  • Obwód I Śródmieście
    - kpt. dr med. Leon Kuliszewski - poległ 2.08.1944 r.,
    - dr med. Lesław Węgrzynowski "Bartosz",
  • Obwód II Żoliborz
    - dr med. Czesław Błeczyński "Staniszek",
    - mjr dr med. Tadeusz Radwański "Jagmin"
  • Obwód III Wola
    - kpt. dr med. Cyprian Sadowski "Skiba",
  • Obwód IV Ochota
    - dr med. Jan Goldman-Zaborowski,
  • Obwód V Mokotów
    - doc. dr med. Klemens Gerner,
    - płk prof. med. Edward Loth, zginął 15.09.1944 r.,
    - płk prof. med. Teofil Kucharski,
  • Obwód VI Praga
    - dr med. Bonawentura Kamiński "Judex", stracony w 1942 r.,
    - kpt. dr med. Mieczysław Ropek "Mietek",
  • Obwód VII Powiat Warszawski
    - dr med. Jan Drożyński "Adam".
Lekarze naczelni obwodów mianowali swoich zastępców, lekarzy naczelnych podobwodów oraz lekarzy rejonów.
Obwód I posiadał cztery rejony, II - trzy, III - cztery, IV - trzy, V - sześć, VI - sześć, VII - osiem.
Wiosną 1943 r. utworzono służbę sanitarną Kedywu, która objęła oddziały dywersyjno-bojowe AK. Szefem sanitarnym Kedywu mianowany został mjr dr med. Cyprian Sadowski - "Skiba". W niedługim czasie zorganizował służbę sanitarną, której nadano kryptonim "Rola". W składzie sanitariatu znaleźli się lekarze i medycy najbardziej zaangażowani w służbę konspiracyjną, młodzi i dyspozycyjni.
Zastępcą szefa sanitarnego i naczelnym chirurgiem Kedywu mianowano kpt. dr. med. Czesława Narkowicza "Bryła", doświadczonego chirurga ze Szpitala Ujazdowskiego. Lekarzami batalionów zostali:
Batalionu "Parasol" - medyk Zbigniew Dworak "Maks" oraz medyk Jan Lipiński "Kalina", Batalionu "Zośka" medyk Zygmunt Kujawski "Brom", Batalionu "Miotła" - lekarz Kalinowski, Grupy Dyspozycyjnej "Andrzej" - ppor. lek. Jerzy Kaczyński "Bogdan", lekarz Tadeusz Biernacki "Poraj", medyk Włodzimierz Nakwaski "Wodołaz".
Lekarze i medycy Kedywu wywodzili się przede wszystkim z warszawskiej Szkoły Podchorążych Sanitarnych i posiadali solidne przygotowanie wojskowo-lekarskie. Średni personel tego ugrupowania rekrutował się spośród studentów tajnego nauczania i z harcerstwa.
Równie starannie dobrano personel sanitarny w oddziałach szturmowych AK. Lekarzem naczelnym pułku "Baszta" został ppor. lek. Tadeusz Jankowski "Wiesław", lekarzem batalionu "Bałtyk" ppor. lek. Eustachy Slobodzian "Stach", batalionu "Olza" medyk Bruno Miller "Bem", batalionu "Karpaty" dr med. Jan Raszek "Jan" i medyk Leopold Pawłowski "Atom".
Podstawową jednostką bojową Armii Krajowej były plutony, kompanie i bataliony. Podobną organizację wojskową posiadały inne ugrupowania polityczno-wojskowe uczestniczące w powstaniu warszawskim, reprezentowane przez Gwardię i Armię Ludową, Bataliony Chłopskie, Narodowe Siły Zbrojne, Bataliony Obrony Rzeczypospolitej, Kadrę Polski Niepodległej, Konfederację Narodu, Korpus Bezpieczeństwa, Polską Armię Ludową, Związek Syndykalistów Polskich i inne.
W okresie poprzedzającym wybuch powstania szef sanitarny KG AK dokonał przeglądu zabezpieczenia sanitarnego we wszystkich obwodach i rejonach Warszawy. Celem tego przeglądu było sprawdzenie stanu liczebnego kadry lekarskiej i sanitarnej w szpitalach polowych, punktach ratowniczo-sanitarnych oraz stanu zaopatrzenia medycznego. Zaopatrzenia bojowego, broni, amunicji, lekarstw miało starczyć na kilka dni. Musiało starczyć na dwa miesiące. Alianckie zrzuty, okupione ogromnymi stratami załóg, trafiały niestety często w ręce niemieckie.

doc. dr hab. Witold LISOWSKI
fragment książki "Polska służba zdrowia w powstaniach narodowych 1794-1944" (tom 2, s. 175-179)



"Skalpel" 2015/05 (wrzesień-październik) - pismo Wojskowej Izby Lekarskiej w Warszawie.
Wydawca: Wojskowa Izba Lekarska w Warszawie.
Dla członków izby lekarskiej bezpłatnie.

Wstecz  
W górę ekranu  
Copyright (c) 2004-2020