Strona główna OIL

   


 
Jak to jest z bezpieczeństwem fotobiologicznym przy stosowaniu zamienników żarówki

Na wstępie

Zamiennikami są: świetlówki kompaktowe (rtęciowe lampy wyładowcze), diody świecące zwane popularnie LEDA-mi (lampy półprzewodnikowe), żarówki halogenowe nowej generacji (zmodyfikowane żarówki halogenowe dotychczas stosowane). Ich promieniowanie optyczne oraz pola elektromagnetyczne są potencjalnym zagrożeniem dla zdrowia człowieka. Polska norma [1], (2010 r.) dotyczy zagrożeń skóry i oka oraz sposobów chroniących przed tymi zagrożeniami. Z przekazów dawnych i obecnych, rozważań i badań, wynika, że potencjalne zagrożenia mogą dotyczyć nie tylko skóry i oka.

Potencjalne zagrożenia skóry i oka oraz zaradcze sposoby ochrony

Zagrożenia skóry i oka zależą od zakresów promieniowania, pochłoniętej dawki promieniowania, właściwości optycznych i biologicznych eksponowanej tkanki. Dla skóry skutki mogą polegać na wywoływaniu rumienia, oparzeń, wzrostu pigmentacji, a przy chronicznej ekspozycji na wystąpieniu zmian przednowotworowych, nowotworowych oraz na foto- starzeniu się skóry. Dla oka skutki mogą polegać na powodowaniu zapalenia rogówki, spojówek, siatkówki, oparzeniu (uszkodzeniu) rogówki, siatkówki oraz przy chronicznej ekspozycji na wystąpieniu zaćmy fotochemicznej oraz hutniczej, skrzydlika, nowotworu oka [1, 2].
Środki ochronne wynikające z normy [1] polegają na wyznaczeniu (na podstawie pomiarów fotometrycznych) grup ryzyka i kwalifikowania nimi zamienników i ich opraw oświetleniowych. Przy określaniu grup ryzyka uwzględniono: zagrożenia wywoływane nadfioletem aktynicznym, nadfioletem bliskim, zagrożenia siatkówki światłem niebieskim, zagrożenia termiczne siatkówki, zagrożenia oka promieniowaniem podczerwonym. Przyjęto grupy: wolną od ryzyka, niskiego ryzyka, umiarkowanego ryzyka i wysokiego ryzyka. Zamienniki o grupie wysokiego ryzyka "mogą stworzyć zagrożenie nawet przy chwilowej lub krótkiej ekspozycji. Zamienniki o pozostałych grupach nie zagrażają. Przy reakcjach fotochemicznych (zachodzą one przy zagrożeniach siatkówki światłem niebieskim oraz zagrożeniach nadfioletem aktynicznym skóry i oka) należy wyznaczać dopuszczalne, maksymalne czasy ekspozycji. Zawsze należy wyznaczać graniczne odległości bezpieczne (odległości źródła od użytkownika). W raporcie Komitetu Naukowego "SCENIHR" [4] podano, że taka procedura jest wystarczająca dla ograniczenia personalnego ryzyka. Stwierdzono też, że oszacowanie długoterminowego ryzyka powodowanego codzienną ekspozycją przy niskim poziomie nadfioletu jest niemożliwe z powodu braku danych. Mimo upływu kilku lat od ukazania się normy [1] (w 201Or.) zamienniki nie zostały sklasyfikowane grupami ryzyka ze względu na duże koszty badań fotometrycznych, co wynika z odpowiedzi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów na interpelację poselską w sprawie braku środków ochronnych (interpelacja nr 15611 z 21 sierpnia 20 13r.). Brak jest zatem instytucjonalnej ochrony przewidzianej w normie [1].

Rozpoznawcze krajowe badania zamienników

Badania bezpieczeństwa foto biologicznego, związanego ze stosowaniem zamienników, wykonano w 201Or. w Centralnym Instytucie Ochrony Pracy (CIOP) w Warszawie. Na próbie 41 zamienników złożonej z 21 świetlówek kompaktowych, 13 lamp LED, 7 żarówek halogenowych nowej generacji [2, 3]. Wyniki badań podano według autorskiego wyboru i sposobu prezentacji.

Pola elektromagnetyczne [3]

Poziom ich oddziaływania na ludzi i materialne środowisko pracy zależy głównie od częstotliwości pola. "Najniższymi poziomami pól charakteryzują się żarówki halogenowe nowej generacji oraz LED-y", wytwarzają pola małej częstotliwości, jednak 1 żarówka halogenowa, 20 W, wytwarzała pole mało rozpoznane, z pasma średnich częstotliwości (na 7 badanych). Świetlówki kompaktowe wytwarzają pola, małej i średniej częstotliwości. W odległościach większych od 50 cm. ich pola średniej częstotliwości nie przekraczają odległości dopuszczalnych dla ogółu ludności. Nie należy ich stosować w bliskiej odległości od użytkowników. W odległościach kilku metrów od miejsca stałego przebywania oddziaływanie pól średnich częstotliwości jest zaniedbywane. "Żaden zamiennik nie reprezentuje zbliżonych do żarówki lub lepszych właściwości w zakresie pól elektromagnetycznych ocenianych ze względu na poziom oddziaływania na ludzi" [3], Pola elektromagnetyczne nie są rejestrowane zmysłami. W organizmie człowieka przebywającego w polu elektromagnetycznym występuje indukowane pole elektryczne i związane z nim prądy elektryczne. W skutek ich oddziaływania może występować pobudzenie tkanki nerwowej lub mięśniowej, wzrost temperatury tkanek. Mogą też występować niepożądane zmiany funkcjonowania organizmu człowieka, czasowe lub trwałe.

Promieniowanie optyczne [2]

Grupę wolna od ryzyka otrzymała 1 lampa LED (na 13 badanych). Grupę niskiego ryzyka wyznaczono dla wszystkich badanych 21 świetlówek kompaktowych, także dla 6 lamp LED (na 13 badanych), także dla 3 żarówek halogenowych nowej generacji (na 7 badanych. Grupę umiarkowanego ryzyka wyznaczono dla 6 lamp LED (na 13 badanych, także dla 4 żarówek halogenowych nowej generacji (na 7 badanych). Nie było podstaw do przyporządkowania zamiennikom grupy wysokiego ryzyka (na 41 badanych). W sumie wyznaczono 1 grupę wolną od ryzyka, 30 grup niskiego ryzyka i 10 grup umiarkowanego ryzyka (na 41 badanych).

Zagrożenia światłem niebieskim [2]

Dla 1 lampy LED najkrótszy czas dopuszczalnej, maksymalnej ekspozycji wyniósł 10 sek. "lampa taka powinna być stosowana ze szczególna ostrożnością". Dla 14-u zamienników (1 świetlówka kompaktowa, 7 lamp LED, 6 żarówek halogenowych nowej generacji) łączne czasy ekspozycji siatkówki (dla poszczególnych źródeł) nie przekraczają 4 min. w ciągu zmiany roboczej. "Ich stosowanie może stanowić o zagrożeniu dla zdrowia" i dlatego "szczególnie istotne jest ich właściwe osłanianie przez układ świetlno optyczny oprawy oświetleniowej o odpowiednim kącie ochrony tak, aby obserwator nie mógł widzieć bezpośrednio źródła światła przy wykonywaniu czynności na stanowisku pracy". "Nie zaleca się stosowania tych źródeł w oprawach oświetlenia miejscowego".

Zagrożenia nadfioletem aktynicznym [2]

Dla 2 świetlówek kompaktowych dopuszczalny, maksymalny czas ekspozycji wyniósł odpowiednio 4,1 godz. oraz 6,5 godz. Dla 2 lamp LED dopuszczalny, maksymalny czas ekspozycji wyniósł odpowiednio 4,9 godz. oraz 6,4 godz. Dla tych świetlówek kompaktowych i lamp LED "łączna ekspozycja (dla poszczególnych źródeł) skóry i oczu w ciągu zmiany roboczej może stanowić zagrożenie dla zdrowia". W celu zwiększenia dopuszczalnego, maksymalnego czasu ekspozycji "źródła te należałoby stosować w większej odległości od eksponowanych części ciała". Przykładowo podano dla nich graniczne odległości bezpieczne ze względu na zagrożenia nadfioletem aktynicznym. Dla świetlówek kompaktowych: graniczna odległość bezpieczna wynosi odpowiednio: 0,67 m. i 0,54 m .. Podobnie dla lamp LED: graniczna odległość bezpieczna wynosi odpowiednio: 1,99 m. i 0,42 m., Lamę LED o granicznej odległości 1,99 m. "nie można stosować do oświetlenia miejscowego". Pozostałe 3 źródła światła "można stosować do oświetlenia miejscowego pod warunkiem, że zachowana będzie graniczna odległość bezpieczna, lub ograniczony będzie czas ekspozycji w ciągu zmiany roboczej, (dodam, jeśli takie stosowanie będzie właściwe ze względów oświetleniowych).

O niektórych skutkach wynikajacych z zakłócenia światłem rytmów okołodobowych

Nowo odkryte (2001) receptory pozawzrokowe wzbudzone światłem wywołują w organizmie człowieka złożone reakcje chemiczne, w wyniku których zachodzą zmiany biologiczne istotne także dla zdrowia. Istotnym odkryciem jest też poznanie, że światło, w szczególności regularne cykle "jasność/ciemność" mają zasadniczy wpływ na produkcję ważnych hormonów w organizmie człowieka. Zmiany światła i ciemności wywołują zaburzenia cyklu biologicznego powodujące m.in. trudności w zasypianiu, powodują także zakłócenia snu, osłabienie aktywności i koncentracji, odczucia zmęczenia i złego nastroju. Zakłócenia okołodobowe, poza obniżeniem poziomu melatoniny mogą odgrywać ważną rolę w rozwoju bardzo wielu chronicznych chorób, w tym np. i raka.
Epidemiologiczne badania wspierają takie teoretyczne sugestie. Z grupowych badań wynika ze znacznym prawdopodobieństwem, że przy niskim poziomie głównie melatoniny kobiety mają najwyższy stopień ryzyka wystąpienia raka. Znaleziono też znaczący związek między tworzeniem się u kobiet raka piersi a ekspozycją na światło w domu, w nocy, (ekspozycją nie związaną z wykonywaniem zawodu). Podobne zagrożenie dotyczy kobiet, które często zapalają światło podczas nocy.
Przy badaniu skutków powodowanych światłem, w warunkach zakłócenia rytmów, wyróżniono szczególny okres, w którym obecność światła jest więcej niż niepożądana. Przyjęto termin "ekspozycja na światło nie w porę" ("ill-timed exposure"). Nie w porę, to znaczy "późnym wieczorem, w nocy, lub wczesnym rankiem". Praca w nocy, szybkie, długotrwałe podróże i podobne okoliczności powodują desynchronizację pomiędzy około dobowymi zmianami fizjologicznymi w organizmie człowieka. Uważa się, że światło nie w porę może powodować wzrost ryzyka wystąpienia raka piersi. Jest też przyczynowo związane z zaburzeniami snu oraz z chorobami gastrycznymi, sercowymi i emocjonalnymi.

Wybrane z lat dawnych uwagi o działaniu światła sztucznego na narząd wzroku

Interesujące i pouczające są uwagi zawarte w referacie z lat dawnych, autorstwa ówczesnej Docent, dr nauk medycznych, będącej wówczas kierownikiem Kliniki Okulistycznej Akademii Medycznej w Warszawie [6].Uwagi te pochodzą z pierwszych lat, w których wprowadzono w Polsce do ogólnego użytku świetlówki kompaktowe. Uwagi nie straciły na aktualności. Trudno byłoby nie przytoczyć kilku wybranych uwag, w zasadzie bez zmiany formy redakcyjnej.
Uszkodzenie narządu wzroku związane z działaniem światła może powstać, tak przy zbyt małej ilości światła, jak i przy jego nadmiarze - w postaci ostrej reakcji lub formy przewlekłej, jako zmiany trwałe lub odwracalne. Światło o barwie "ciepłej", zwłaszcza światło czerwone jest światłem znacznie mniej szkodliwym w porównaniu ze światłem "zimnym". Szkodliwość promieni widzialnych mieści się w ramach zakreślonych przez efekty działania bliskiej podczerwieni i fioletu. Fiolet oraz bliski ultrafiolet należą do promieni .wizualizujących", to znaczy wywołujących fluorescencję soczewki i działających w ten sposób na głębokie części oka.
W przypadkach sztucznego światła, wobec niekompletnej i zdeformowanej krzywej spektrum w porównaniu ze światłem dziennym, mogą zachodzić zjawiska nierównomiemego wyczerpywania się barwników w fotoreceptorach i wynikających stąd nieprawidłowych wzajemnych indukcji, (dodam, że zjawiska te dotyczyły i dotyczą nadal świetlówek kompaktowych oraz dotyczą też lamp LED, czyli 2 zamienników). Obserwacja kliniczna ostatnich lat, (dodam, prowadzona w tych dawnych latach po wprowadzeniu świetlówek kompaktowych), wykazuje narastanie wśród populacji pewnych zmian chorobowych oczu, np. młodzieńcze postacie degeneracji i zmian naczyniowych na siatkówce, kończących się nieraz odwarstwieniem siatkówki, lub ogromną ilością plamkowych zwyrodnień siatkówki, spotykanych tak w młodym, jak i starszym wieku. Ważne byłoby zastanowić się czy i w jakim stopniu na występowanie w/w zmian ma wpływ działające na człowieka sztuczne światło. "Niefizjologiczny" rozkład różnych pasm widma, a także, jak to wynika z poprzednich omówień, może wywierać "zdeformowane" działanie na przemiany metaboliczne ustroju i układ hormonalny. W nawiązaniu do przytoczonych uwag nasuwa się myśl taka: a może należałoby i teraz stosować w przychodniach 1 klinikach okulistycznych wspomnianą "obserwację kliniczną" z lat dawnych.

Punkty widzenia

Środki ochronne dotyczące potencjalnych zagrożeń dla zdrowia, występujących w wyniku używania zamienników, nie zostały zastosowane. Rynek źródeł światła jest chroniony niedostatecznie ( np. mogą być dostępne dobre i złe LED-y.) Brak jest upowszechnionej wiedzy o właściwościach zamienników, ich stosowaniu i o wynikających potencjalnych zagrożeniach dla zdrowia. Zamienniki są dość często i to w reklamach nazywanie w sposób wynikający z "podszywania się" pod żarówki. Np. świetlówki są nazywane "żarówkami energooszczędnymi", LED-y żarówkami LED. Takie praktyki są szkodliwe, wprowadzają użytkowników w błąd. Obecnie pozostaje jedynie przytoczenie kilku podstawowych wskazówek, dla minimalizowania, może czasem i eliminowania zagrożeń dla zdrowia.
Zamienniki powinny być stosowane zawsze ze szczególną ostrożnością, polegającą przede wszystkim na unikaniu lamp nadmiernie jaskrawych. Nie powinny być one stosowane w oprawach oświetlenia miejscowego. Zamienniki zawsze powinny być odpowiednio osłonięte właściwymi oprawami oświetleniowymi, z dobranym kątem ochrony tak, aby same źródła światła były bezpośrednio niewidoczne w polu widzenia użytkownika.
Należy dążyć, aby odległość zamiennika od osoby wynosiła co najmniej 50cm. Może to prowadzić do rezygnowania ze stosowania oświetlenia miejscowego (np. biurka, stoliczka przy łóżku, strefy fotela. Zwiększanie takiej odległości jest w miarę możliwości pożądane, z efektem wydłużania dopuszczalnego, maksymalnego czasu ekspozycji lub/i granicznej odległości bezpiecznej (właściwego czasu ekspozycji i właściwej odległości bezpiecznej nie znamy w obecnej sytuacji, tak jak i grup ryzyka).
Przebywanie we wnętrzach oświetlonych zamiennikami należałoby w miarę możliwości i rozsądku ograniczać ( chodzi o czas przebywania). Badania dotyczące bezpieczeństwa fotobiologicznego dotyczą tylko krótkoterminowych ekspozycji ( do 8 godz.). Brak jest obecnie możliwości oceniania ryzyka fotobiologicznego przy długoterminowych, chronicznych ekspozycjach, nawet przy małych poziomach nadfioletu.

Literatura

  1. PN -EN 62471,2010, Bezpieczeństwo fotobiologiczne lamp i systemów lampowych.
  2. Centralny Instytut Ochrony Pracy (CIOP), Ocena zagrożeń związanych z emisjami elektromagnetycznymi przy eksploatacji nowo wprowadzonych urządzeń oświetleniowych, Część A. Zalecenia prewencyjne, Warszawa, listopad 2010.
  3. Centralny Instytut Ochrony Pracy (CIOP), Sprawozdanie-część B. Raport z badań charakterystyk parametrów emisji elektromagnetycznej zbadanych nowo wprowadzonych urządzeń oświetleniowych, Warszawa, listopad 2010.
  4. Scientific Comrnittee on emerging and Newly Identified Heath Risks (SCENIHR). Health Effect of Artificial Light, 19 March 2012.
  5. IES ILL., Eng. New York oraz [4] (głównie), także: G. C. Brainard i In." The Biological Potency of Light in Humans, Significance to Health and Behavior (T.J. University, USA). Wout Van Bommel "Light and our health, well-being and productivity" (wykład). NSVV, Recommendation, "Light and Health in the Workplace", i.in.(NSVV Comrnittee).
  6. Zofia Falkowska, Uwagi o działaniu światła sztucznego na narząd wzroku w związku z problemem ochrony środowiska. (referat, w przybliżeniu lata 1990-te ).

prof. dr hab. Jerzy Brunon BĄK



"Skalpel" 2015/03 (maj-czerwiec) - pismo Wojskowej Izby Lekarskiej w Warszawie.
Wydawca: Wojskowa Izba Lekarska w Warszawie.
Dla członków izby lekarskiej bezpłatnie.

Wstecz  
W górę ekranu  
Copyright (c) 2004-2020