Strona główna OIL

   


 
Prof. dr med. Antoni Tomasz Jurasz

W kilku najbliższych numerach "Skalpela" przedstawimy mało znany, a niezwykle interesujący fragment historii polskiej medycyny wojskowej - dzieje działającego w czasie II wojny światowej i parę lat po jej zakończeniu Polskiego Wydziału Lekarskiego w Edynburgu. Doc. Witold Lisowski, historyk, były dyrektor Muzeum Wojska Polskiego Warszawie, pułkownik w st. spocz., znawca i miłośnik historii medycyny wojskowej przybliży nam w tym numerze postać twórcy i organizatora PWL. W następnych numerach naszego pisma poznamy kolejno: dzieje Wydziału Lekarskiego, powstanie Polskiego Szpitala im. Ignacego Paderewskiego, sylwetki profesorów i wykładowców oraz wychowanków PWL w Edynburgu.

Twórca Polskiego Wydziału Lekarskiego w Edynburgu

- prof. med. Antoni Tomasz Jurasz,
organizator i dziekan PWL w Edynburgu w latach 1941-1945

"Schylmy korne czoło przed naszymi przodkami.
Prace ich musiały być wielki, kiedy nam przekazali dzieło,
którego połączone potęgi zmownych nieprzyjaciół zatracić nie zdołały."

Joachim Lelewel

Antoni Tomasz Jurasz urodził się 11 lutego 1882 r. w Heidelbergu, gdzie jego ojciec Antoni przez 35 lat piastował godność profesora laryngologii. W tym czasie ojciec opublikował ponad 100 prac naukowych z dziedziny laryngologii, farmakologii, pediatrii, psychiatrii i neurologii oraz historii medycyny uzyskując miano pioniera światowej laryngologii. Matką Antoniego była Karolina Gaspey, z pochodzenia Angielka, kobieta wielkiej wiedzy, kultury i zacności.
Oboje rodzice zadbali o staranne wykształcenie syna. Po ukończeniu gimnazjum skierowali go na Wydział Lekarski Uniwersytetu w Heidelbergu, gdzie w 1907 r. uzyskał stopień doktora medycyny i chirurgii. Był to zaledwie pierwszy etap przygotowania do kariery lekarskiej. Początkowo praktykował w Instytucie Patologii pod kierunkiem wybitnych chirurgów profesorów: E. Lesera i E. Payra. Następnie doświadczenie lekarskie zdobywał w klinikach chorób wewnętrznych i chirurgicznych w Heidelbergu, Londynie, Królewcu i Lipsku. Przez pewien okres pracował również jako lekarz okrętowy na liniach do Ameryki Północnej, Afryki i Indii oraz brał udział w ekspedycji Niemieckiego Czerwonego Krzyża do Turcji.
Podczas pierwszej wojny światowej powołany został na stanowisko komendanta Szpitala św. Marii we Frankfurcie nad Menem. Powierzono mu także funkcję naczelnego chirurga V Korpusu Armii Niemieckiej. W roku 1919 w uznaniu osiągnięć na polu naukowym Senat Uniwersytetu Frankfurckiego powołał Antoniego Jurasza na stanowisko profesora tytularnego.
Demonstrowanie głębokich więzów z Polską przez ojca i syna, pomimo ich niekwestionowanych zasług poniesionych dla rozwoju medycyny i nauki niemieckiej przysparzało Juraszom niemało kłopotów. Z tego powodu profesor Antoni Jurasz (ojciec) w roku 1908 przeniósł się do Lwowa, gdzie założył pierwszą w tym mieście Poliklinikę Otolaryngologiczną. Wybitnego laryngologa zaszczycono tu godnością dziekana Wydziału Lekarskiego, a następnie wybrano rektorem Uniwersytetu Lwowskiego. W roku 1920 to samo uczynił jego syn, który zdecydował się na trwale osiąść w Poznaniu. Jemu z kolei Senat Uniwersytetu Poznańskiego powierzył Katedrę Chirurgiczną.
Poznańską Klinikę Chirurgiczną Antoni Jurasz (syn) zorganizował w roku 1923 w Szpitalu Sióstr Miłosierdzia, gdzie z najwyższym zapałem rozwinął ożywioną pracę leczniczą i dydaktyczno-naukową. Swoją działalnością zdobył powszechny rozgłos i zasłużoną sławę. W latach 1925/26 i 1926/27 zaszczycono go stanowiskiem dziekana Wydziału Lekarskiego, a w latach 1930/31 godnością prorektora Uniwersytetu Poznańskiego.
Pod jego kierunkiem redagowany był dział chirurgiczny w "Nowinach Lekarskich". Wraz z prof. Maksymilianem Rutkowskim (1867-1942) redagował również czasopismo "Chirurgia Kliniczna". Był ponadto założycielem Polskiego Towarzystwa Chirurgów i Ortopedów Polski Zachodniej, prezesując mu w latach 1927-1939.
W momencie wybuch II wojny światowej prof. Jurasz został komendantem szpitala wojskowego, który w czasie działań wojennych niósł ofiarną pomoc bohaterskim obrońcom Modlina. Piastował także stanowisko naczelnego chirurga Wojska Polskiego. Po klęsce wrześniowej, jak tysiące naszych rodaków, przedostał się do Francji, skąd w 1940 r. wyjechał do Wielkiej Brytanii.
Tu stanął na czele Polskiego Komitetu organizacyjnego pertraktującymi z władzami Uniwersytetu Edynburskiego w sprawie utworzenia Polskiego Wydziału Lekarskiego (PWL). W latach 1941-1945 był pierwszym dziekanem tego wydziału z prawami rektora. Dzięki jego wielkim staraniom, ogromnej ambicji i samozaparciu z małych, niepewnych początków wyrosła na obczyźnie pełnowartościowa polska uczelnia, która w latach 1941-1949 wykształciła 227 lekarzy, a 19 nadała stopień doktora medycyny. Liczni absolwenci odbywali tu staże podyplomowe i praktyki kliniczne, opracowali 121 prac naukowych wydrukowanych w czasopismach angielskich oraz w wydawany w czasie wojny w Anglii "Lekarzu Wojskowym". Zdecydowana większość wykształconych w PWL absolwentów wzięła udział w walce jako lekarze Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Byli we wszystkich rodzajach wojsk i ponieśli w tej walce ogromne zasługi.
"W ciężkich czasach jakie wszyscy przeżywamy - mówił prof. Jurasz do absolwentów i studentów PWL - chcę wam zamiast wielkich słów otuchy i pokrzepienia, bo tego nie potrzebujecie, powiedzieć jedno: zdaliście trudny, może najtrudniejszy egzamin w ciągu ubiegłego roku akademickiego i jako żołnierze, bo stoicie na czynnym odcinku walki z wrogami i niszczycielami polskiej kultury, i jako obywatele i słuchacze Polskiego Wydziału Lekarskiego".
W okresie sprawowania przez prof. Jurasz funkcji dziekana Wydziału Lekarskiego (1941-1945) stał się on dla studentów polskich nie tylko wybitnym uczonym, dowódcą wojskowym, ale ojcem i opiekunem. Jeden z absolwentów PWL, późniejszy prof. dr med. Stefan Grzybowski tak pisał o swoim nauczycielu:
"Dziekanat jest dla nas także czymś w rodzaju rodziców - instytucją utrzymującą nas. Gdy kłopoty finansowe - Dziekanat. Gdy jakieś nieporozumienie z wojskiem - Dziekanat. W Dziekanacie nie ma sprawy niemożliwej do załatwienia. Dziekanat - to oczywiście profesor Jurasz. Wygląda na bardzo zmęczonego. Nam jest przykro, że Dziekan źle wygląda, bo Dziekan w sercach naszych studenckich zajmuje wyjątkowe miejsce. Wszyscy wiemy, że bez Dziekana nie byłoby Polskiego Wydziału Lekarskiego. Dziekan obdarza nas przyjaźnią i ma naszą przyjaźń i bezgraniczne zaufanie. Ma on dar pozyskiwania sobie ludzi od pierwszego wejrzenia. Dziekan pracuje za dużo, dużo; za wiele pól jest do obsadzenia, a ludzi odpowiedzialnych nie ma. Przyjmuje każdego z nas, wysłuchuje do końca, radzi i wspiera."
Niezmiernie doniosłym wkładem w rozwój polskiego lecznictwa na obczyźnie było utworzenie w Edynburgu 17 października 1941 r. Polskiego Szpitala im. Ignacego Paderewskiego. W szpitalu tym znaleźli doskonała opiekę chorzy i ranni żołnierze i cywile. Tu kształcili się studenci PWL oraz odbywali praktyki lekarze Wojska Polskiego.
Dla pozyskania środków na rozbudowę szpitala ppłk prof. A. Jurasz wyruszył w podróż do Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, aby tam zabiegać o niezbędne fundusze. Pokrzepiony przez Fundację Rockefellera kwotą 75 000 dolarów oraz znaczna pomocą Fundacji Paderewskiego wszechstronnie wyposażył nową placówkę w odpowiedni sprzęt diagnostyczny i badawczy, lekarstwa oraz urządzenia szpitalne. Z Ameryki przywiózł ofiarowane mu pełne wyposażenie 400-łóżkowego szpitala ruchomego oraz kompletne wyposażenie pracowni rentgenowskiej na kołach.
Po zakończeniu wojny prof. A. Jurasz zrezygnował z funkcji dziekana PWL, zatrzymując jedynie Katedrę Chirurgii i kierownictwo Szpitala Polskiego im. I. Paderewskiego. W nowych warunkach pragnął całkowicie poświęcić się sprawie przeniesienia Polskiego Szpitala do kraju. Na bazie tego szpitala chciał zorganizować w kraju nowoczesną uczelnię akademicką.
Niestety amerykańskie władze Fundacji pod przewodnictwem Arthura Bliss Lane’a zdecydowały wbrew intencjom prof. Jurasza, że Szpital Polski zostaje przeznaczony dla uchodźców pozostających na Zachodzie. Decyzja taka była osobistą klęską prof. A. Jurasza, który pragnął swoje ofiarne i pracowite życie dopełnić wielkimi dokonaniami dla kraju i medycyny polskiej. Razem z nim przeżywało gorycz rozczarowania kilkudziesięciu profesorów i absolwentów PWL, którzy swój los związali z planami swego przewodnika.
W maju 1946 r. prof. A. Jurasz przybył do Polski i przekazał władzom zmotoryzowaną pracownię rentgenowską jako dar Polonii Amerykańskiej. Pracownia ta zaraz po wojnie oddala ogromne usługi w masowych badaniach radiologicznych Wierząc ciągle w sukces swej misji podjął raz jeszcze z ramienia Fundacji Paderewskiego rozmowy z władzami polskimi warunków przekazania całego dobytku Polskiego Szpitala w Edynburgu Uniwersytetowi Śląskiemu. Przedłożył wówczas wizję utworzenia nowoczesnej uczelni akademickiej oraz szpitala klinicznego. Obie te placówki miały być w pełni autonomiczne, finansowane systematycznie przez amerykańską fundację.
Na ambitne plany wybitnego uczonego patrzyły niechętny okiem nie tylko nieprzychylny Polsce zarząd fundacji amerykańskiej, ale także ówczesne władze Polski Ludowej. W końcu fundacja zdecydowała się sprzedać dobytek szpitala a pieniądze przeznaczyć na inne cele.
W 1947 r. prof. Antoni Jurasz załamany niepowodzeniami, decyduje się na stałą emigrację do Stanów Zjednoczonych. 65-letni profesor osiadł wraz z żoną, Stanisławą Augustynowicz w Margarethville pod Nowym Jorkiem, gdzie prowadził praktykę lekarską, głównie chirurgię. Był m.in. konsultantem-chirurgiem ST. Clare's Hospital.
Nigdy jednak nie przestał być orędownikiem spraw polskich, przyjacielem i opiekunem swoich wychowanków rozsianych po całym świecie i do końca nie zerwał również kontaktów z PWL, którego był twórcą, organizatorem i najwybitniejszym przedstawicielem. W czerwcu 1961 r. przybył na Międzynarodowy Zjazd Chirurgów do Dublina w Irlandii, gdzie jako najstarszy wiekiem uczestnik przewodniczył zgromadzeniu. Spotkał tu wielu swoich uczniów. Odwiedził również Polski Szpital w Penley Hall koło Wrexham. Czynny do końca, był członkiem rzeczywistym i honorowym szesnastu towarzystw naukowych europejskich i amerykańskich, uczonym, który mógł się poszczycić wielką rzeszą oddanych sobie bez reszty uczniów.
Po powrocie z Europy zmarł nagle 30 września 1961 r. na zawał serca. Pochowano go na cmentarzu w Margerithville. Żona po latach wróciła do Polski i zamieszkała w Warszawie. Zgodnie z wolą prof. Antoniego Jurasza jego prochy zostały sprowadzone do kraju 4 maja 1977 r. i spoczęły a zawsze na stokach Cytadeli w Poznaniu.
Prof. A. Jurasz, jeden z najwybitniejszych chirurgów polskich, w testamencie przekazał swoje instrumentarium chirurgiczne oraz bogatą bibliotekę naukową II Klinice Chirurgicznej Akademii Medycznej w Poznaniu. Medycynie polskiej oddał bogatą spuściznę - 60 rozpraw naukowych, z których najcenniejsze dotyczą chirurgicznego leczenia kamicy żółciowej, choroby Basedowa, ropnego zapalenia otrzewnej, nowotworów i chorób przełyku.
Dla uczczenia wielkich zasług prof. Jurasza dla kraju i medycyny polskiej w murach Kliniki Chirurgicznej w Poznaniu, którą przez wiele lat kierował, umieszczona została tablica pamiątkowa.
Prof. dr med. Antoni Tomasz Jurasz wszedł do historii medycyny polskiej jako wybitny uczony, twórca Polskiego Wydziału Lekarskiego i współtwórca wojskowej służby zdrowia Polskich Sił Zbrojnych, pedagog wielkiego formatu i gorący patriota.
W 100-lecie otrzymania przez prof. Jurasza dyplomu doktorskiego oraz nadciągające 70-lecie powstania polskich formacji na Zachodzie pragnąłbym przypomnieć imię Człowieka, który ostatnie lata życia poświęcił sprawie zbliżenia między narodami w imię dobrze pojętej służby Polsce i ludzkości.

doc. dr hab. Witold LISOWSKI
foto: z archiwum autora

"Skalpel" 2007/06 (listopad-grudzień) - pismo Wojskowej Izby Lekarskiej w Warszawie.
Wydawca: Wojskowa Izba Lekarska w Warszawie.
Dla członków izby lekarskiej bezpłatnie.

Wstecz  
W górę ekranu  
Copyright (c) 2004  
Redaktor: serwis@wil.oil.org.pl  
Data utworzenia: 2007-12-28