Uzależnienie od alkoholu
Uzależnienia

Poniższy artykuł jest drugim z cyklu miniwykładów przygotowanych przez dr Jolantę Sobczyk, Pełnomocnika ds. Zdrowia Lekarzy i Lekarzy Dentystów - członków Kujawsko-Pomorskiej Okręgowej Izby Lekarskiej w Toruniu.
     Osoby zainteresowane rozmową lub spotkaniem z dr Jolantą Sobczyk mogą się z nią skontaktować telefonicznie (781-266-546) lub drogą mailową (j.sobczyk@ hipokrates.org). Od 6 grudnia 2011 roku dr Sobczyk będzie także pełnić dyżury w siedzibie Izby Lekarskiej przy ul. Chopina 20 w Toruniu - w każdy pierwszy wtorek miesiąca w godzinach od 15:30 do 16:30.


     Światowa Organizacja Zdrowia uznała alkoholizm za problem medyczny w 1951 roku. Początkowo alkoholizm zaliczano do zaburzeń osobowości i nerwic. Dopiero VIII Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób, Urazów i Przyczyn Zgonów (ICD) wyróżniła alkoholizm jako odrębną kategorię.
     W 1978 roku do klasyfikacji ICD-9 wprowadzono termin: zespół uzależnienia od alkoholu w miejsce dotychczasowych określeń takich jak: alkoholizm przewlekły czy nałogowy. Zaproponowano wówczas, by uzależnienie od alkoholu rozpatrywać w tych samych kategoriach co inne uzależnienia.
     Uzależnienie od alkoholu (zespół uzależnienia od alkoholu, zależność alkoholowa, F10.2) jest to zespół dość typowych objawów somatycznych (głównie wegetatywnych), zaburzeń zachowania i zaburzeń funkcji poznawczych, w których picie alkoholu staje się dominujące nad innymi, poprzednio ważniejszymi zachowaniami.

Rozpoznanie uzależnienia od alkoholu
     Rozpoznanie uzależnienia od alkoholu należy opierać na identyfikacji trzech lub więcej następujących cech lub objawów, występujących łącznie przez pewien okres w ciągu ostatniego roku picia:
     • silne pragnienie lub poczucie przymusu picia ("głód alkoholowy"),
     - upośledzona zdolność kontrolowania zachowań związanych z piciem (trudności w unikaniu rozpoczęcia picia, trudności w zakończeniu picia po osiągnięciu wcześniej założonego poziomu, nieskuteczność wysiłków zmierzających do zmniejszenia lub kontrolowania picia),
     • fizjologiczne objawy zespołu abstynencyjnego pojawiające się wówczas, gdy picie alkoholu jest ograniczane lub przerywane; używanie alkoholu albo podobnie działającej substancji (np. leki z grupy BZD) w celu złagodzenia w/w objawów,
     • zmieniona (najczęściej zwiększona) tolerancja alkoholu (ta sama dawka alkoholu nie przynosi oczekiwanego efektu),
     • narastające zaniedbywanie z powodu picia alkoholu alternatywnych źródeł przyjemności lub zainteresowań, zwiększona ilość czasu przeznaczona na zdobywanie alkoholu lub jego picie bądź uwolnienie się od następstw jego działania,
     • uporczywe picie alkoholu mimo oczywistych dowodów występowania szkodliwych następstw picia.
     Diagnozowanie uzależnienia nie jest łatwe. Podstawowe problemy diagnostyczne wynikają z braku lub ograniczonej współpracy z pacjentem.

Przyczyny uzależnienia
     Trudno jest jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie dotyczące przyczyn uzależnienia. Aktualnie przyjmuje się koncepcję wieloczynnikową powstawania uzależnienia. W procesie tym biorą udział czynniki psychologiczne i środowiskowe nakładające się na podłoże biologiczne.
     Badania rodzinne pokazują, że w powstawaniu uzależnienia odgrywają rolę czynniki genetyczne, jednak nawet wówczas geny są odpowiedzialne w połowie za rozwój uzależnienia; druga połowa to czynniki środowiskowe.
     Geny uzależnienia to geny kodujące układy neuroprzekaźników "biorących udział" w rozwoju uzależnienia. Przede wszystkim dotyczy to układu dopaminergicznego ("układu nagrody", "pozytywnego wzmocnienia"). Inne układy zaangażowane w uzależnienie to układ serotoninergiczny i noradrenergiczny.

Typologia alkoholizmu
     Biorąc pod uwagę uwarunkowania psychologiczne w połączeniu z neurobiologią, amerykański genetyk Robert C. Cloninger stworzył jedną z typologii alkoholizmu. Podzielił on alkoholizm na dwa typy:
     TYP I - częściej występuje u kobiet. Początek choroby występuje po 25 roku życia i jest uwarunkowany głównie środowiskowo; czynniki genetyczne odgrywają tu rolę drugorzędną. Częściej dotyczy osób z osobowością neurotyczną, bierno-zależną, depresyjną. Typ I częściej wiąże się z dysfunkcją układu dopaminergicznego.
     TYP II - częściej występuje u mężczyzn. Początek choroby przypada na wiek poniżej 20 roku życia i wiąże się z dużym uwarunkowaniem genetycznym. Częściej spotykamy tu osoby z cechami osobowości psychopatycznymi, osoby impulsywne. Na poziomie neuroprzekaźników częściej mamy tu do czynienia z dysfunkcją układu serotoninergicznego.

Przebieg uzależnienia
     Przebieg uzależnienia - za Jellinkiem - można podzielić na kilka faz:
     •- faza wstępna (objawowa) - picie alkoholu w celu uzyskania ulgi, redukcji napięcia, wzrasta tolerancja na alkohol.
     •- faza ostrzegawcza - pojawiają się luki w pamięci (palimpsesty), zauważalna jest coraz większa koncentracja na alkoholu.
     •- faza krytyczna - pojawia się upośledzona kontrola nad piciem.
     •- faza przewlekła - cechą najbardziej charakterystyczną są ciągi picia. Zatrzymanie procesu chorobowego jest możliwe na każdym etapie i w każdej fazie.

Mechanizmy uzależnienia
     W psychice osoby uzależnionej rozwijają się psychologiczne mechanizmy uzależnienia.
     Podstawowym mechanizmem jest nałogowa regulacja uczuć. Alkohol początkowo staje się podstawowym źródłem osiągania pozytywnych stanów emocjonalnych. Jednak w przebiegu uzależnienia spada odporność na sytuacje trudne. Osoba staje się coraz bardziej napięta, rozdrażniona, smutna. Alkohol na tym etapie służy do niwelowania tych stanów. Zmiany w zakresie emocji można wytłumaczyć dysfunkcją m.in. układu dopaminergicznego.
     Kolejnym ważnym mechanizmem psychologicznym funkcjonującym u osoby uzależnionej jest system iluzji i zaprzeczeń. Mechanizm ten stoi na straży pozytywnej wizji własnej osoby, sprzyja dalszemu piciu, bez nadmiernego poczucia winy i wstydu. Uzależnienie jest często nazywane chorobą zaprzeczeń. Mechanizm ten często nie pozwala dostrzec osobie uzależnionej problemu, mimo ogromu strat powodowanych przez jej uzależnienie.

***

     Nieleczone uzależnienie od alkoholu jest procesem samozniszczenia. Destrukcja dotyczy każdej sfery życia człowieka - rodzinnej, zdrowotnej, społecznej, duchowej czy wreszcie zawodowej.
     Uzależniony lekarz - dotychczas ceniony pracownik - zaczyna się zmieniać. Można by długo wyliczać cechy funkcjonowania takiej osoby - wszyscy je znamy: czy to z własnych obserwacji czy też z informacji zawartych na pierwszych stronach różnych gazet. Chory lekarz może nie zdawać sobie sprawy ze swego zaburzonego funkcjonowania - wynika to po części z mechanizmów uzależnienia.
     Jednak najczęściej otoczenie lekarza - przełożeni, koledzy - tolerują problem alkoholowy kolegi czy koleżanki. Nic takiej postawy nie usprawiedliwia. Jeżeli nie reagujemy, to odpowiedzialność za konsekwencje zawodowe osoby uzależnionej ponosimy my wszyscy. Potrzebna jest mądra pomoc, która doprowadzi osobę uzależnioną do podjęcia leczenia. I tym tematem zajmiemy się w kolejnym wykładzie.

Jolanta Sobczyk
współpraca: Dominika Kisielewska

Meritum 2011 nr 6 - pismo Kujawsko-Pomorskiej Izby Lekarskiej.
Wydawca: Okręgowa Rada Lekarska w Toruniu.
Dla członków izb lekarskich bezpłatnie.