Avicenna - geniusz medycyny

      Ten najsłynniejszy lekarz arabski przyszedł na świat w 980 r. n.e. w Azji Środkowej w okolicach Buchary. Dzięki ojcu, urzędnikowi podatkowemu emira oraz własnym zdolnościom i niezwykłej pracowitości, zdobył wcześnie staranne wykształcenie. Już w wieku 20 lat był sławnym w stołecznej Bucharze lekarzem. Miał rozległą praktykę, bywał często wzywany na dwór samego emira. Jako nadworny lekarz miał dostęp do pałacowej biblioteki, dzięki czemu mógł się narodzić Awicenna filozof. Gdy miał 30 lat był znanym w świecie muzułmańskim uzdrowicielem ciał i dusz. Kolejne lata życia Awicenny były bardzo burzliwe.
      Ten obdarzony ogromną, jak na ówczesne czasy, wiedzą nie zawsze cieszył się łaską władców poszczególnych państewek arabskich. Prześladowany przez sułtana Mahmuda z Ghazny, często był zmuszany do ucieczki i szukania nowego protektora. Uzyskiwał wprawdzie niekiedy wysokie stanowiska, jak np. urząd wezyra na dworze emira Hamadanu, ale nie uniknął też więzienia. Ostatnie lata swojego życia spędził na dworze emira Isfahanu, gdzie znalazł zrozumienie i dogodne warunki do rozwijania swoich pasji i zainteresowań.
      Zmarł w wieku 57 lat, wyniszczony nawracającą biegunką. Pochowany został w Hamadanie, mieście znajdującym się w zachodniej części dzisiejszego Iranu. Po dziś dzień znajduje się tam jego mauzoleum. Chociaż pasją życia Awicenny była filozofia, a medycynę traktował jako źródło dochodów, to jednak przeszedł do historii jako "książę lekarzy" i jest obok Hipokratesa i Galena najwybitniejszym autorytetem średniowiecznej medycyny.
      Swoje spostrzeżenia, dociekania naukowe i doświadczenia zawarł w "Kanonie medycyny", dziele, które na całe stulecia stało się podstawą medycyny naukowej. Składa się ono z pięciu ksiąg. Księga pierwsza poświęcona jest teorii medycyny i zajmuje się anatomią, fizjologią, nauką o przyczynach chorób i o samych chorobach, nauką o żywieniu, zapobieganiu chorobom i ich leczeniu. W księdze drugiej znajdują się dwa rozdziały: nauka o lekach pospolitych i o sposobach ich stosowania.
      Księga trzecia obejmuje sprawy związane z rozpoznawaniem i leczeniem konkretnych chorób, takich jak zapalenie opłucnej, zapalenie płuc, choroby przewodu pokarmowego, także choroby oczu, uszu, nosa i krtani; wreszcie położnictwo. Księga czwarta poświęcona jest problemom chirurgicznym oraz chorobom zakaźnym. Księga piąta zawiera opisy trucizn i odtrutek oraz bardziej złożonych lekarstw.
      "Kanon" uczył nie tylko podejścia do pacjentów, ale także ochrony ich zdrowia i przywracania go. Jest dowodem wnikliwego, realistycznego podejścia jego autora do problemów medycyny, a także jego głębokiej intuicji. Podpowiadała mu ona nawet to, co przy braku metod laboratoryjnych, na długo przed wynalezieniem mikroskopu i zastosowaniem go, było nie do stwierdzenia. Awicenna zdecydowanie opowiadał się za istnieniem niewidocznych dla oczu nośników chorobowych, udzielających się człowiekowi nie tylko za pośrednictwem wody, ale i przez powietrze.
      Niezwykle śmiałe, jak na owe czasy, było również porównanie nacieków ropnych do gnicia owoców lub kiśnięcia mleka. W XII wieku włoski uczony, Gerhard z Cremony tłumaczy "Kanon" na łacinę. Dzieło to między rokiem 1400 a 1600 jest 36 razy drukowane i wykładane w wielu uniwersytetach, przez co oddziałuje na całą Europę. Godne wspomnienia jest także "Pismo o tętnie", sporządzone w języku perskim. Tezę Awicenny, że serce jako źródło systemu tętniczego posiada własną siłę, wykorzysta angielski fizjolog Wiliam Harvey do swojej koncepcji o obiegu krwi, opisanej po raz pierwszy w 1628 roku.
      Awicenna zajmował się nie tylko medycyną, lecz i filozofią - w szerokim rozumieniu tego pojęcia, obejmującym wiele dziedzin wiedzy. Nazywano go "drugim nauczycielem", drugim po Arystotelesie, który terminem "filozofia" posługiwał sięjako synonimem słowa "nauka". Filozoficzne teksty Awicenny, szczególnie jego "Księga uzdrowienia", stanowią kamień milowy w historii filozofii.
      W decydującym stopniu wpłynęły one m.in. na scholastycznego myśliciela - Tomasza z Akwinu.

M.A. Zarębski

Eskulap Świętokrzyski 2004 nr 7/8 - pismo Świętokrzyskiej Izby Lekarskiej.
Wydawca: Okręgowa Rada Lekarska w Kielcach.
Dla członków izb lekarskich bezpłatnie.